Prawa autorskie a projekt budowlany. Zmiana projektu budowlanego bez zgody autora? Uwaga na możliwe roszczenia
W praktyce stosunków umownych pomiędzy projektantami a inwestorami, zarówno w przypadku zamówień publicznych, jak i prywatnych inwestycji budowlanych, często pojawiają się zapisy mające na celu przeniesienie praw autorskich do projektu budowlanego na rzecz inwestora. De facto tego typu zapisy stosowane są praktycznie we wszystkich prawidłowo sporządzonych umowach.
W zależności od szczegółowości umowy zdarzają się sytuacje, w których regulacje umowne dotyczące praw autorskich są bardzo ogólne i sprowadzają się do postanowienia, zgodnie z którym: „projektant przenosi na zamawiającego całość praw autorskich do dokumentacji projektowej). Powstaje zatem pytanie, czy tego typu zapis kontraktowy jest wystarczający i daje inwestorowi możliwość swobodnego dysponowania projektem, np. poprzez dokonywanie zmian czy wielokrotne wykorzystywanie dokumentacji projektowej przy innych inwestycjach?
W praktyce coraz częściej dochodzi do sporów między inwestorami a projektantami, których źródłem są samowolne zmiany w projekcie budowlanym dokonane przez inwestora, najczęściej już po zakończeniu współpracy. Inwestorzy – często w dobrej wierze – modyfikują projekt we własnym zakresie (np. przez innego architekta), nie zdając sobie sprawy, że nawet drobna zmiana bez zgody autora może stanowić naruszenie autorskich praw osobistych. Często podejmując się tego typu działań powołują się na wskazane w umowie ogólnie brzmiące postanowienie o przeniesieniu praw autorskich do całości projektu.
Prawa autorskie do projektu budowlanego – czym są i komu przysługują?
Zagadnienia związane z prawami autorskimi osobistymi oraz majątkowymi reguluje Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Projekt budowlany, jako przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, stanowi utwór w rozumieniu art. 1 tejże ustawy. Powstaje on z chwilą jego utrwalenia, nawet jeśli ma formę nieukończoną, o ile pozwala na zapoznanie się z nim przez osoby inne niż autor.
Autorami projektu budowlanego są, oprócz głównego projektanta, także wszyscy inni projektanci, którzy aktywnie uczestniczyli w procesie twórczym tego projektu, nawet jeżeli ich nazwiska nie zostały ujawnione w treści dokumentacji projektowej. Oznacza to, że w razie naruszenia praw autorskich współtwórcy projektu mogą dochodzić roszczeń wynikających z przysługujących im praw autorskich na równi z głównym projektantem.
Przeniesienie praw (autorskich praw majątkowych) a prawa osobiste autora
Zgodnie z art. 41 ust. 1 ustawy o prawie autorskim, autorskie prawa majątkowe mogą być przenoszone na inne osoby w drodze dziedziczenia lub na podstawie umowy. Typowo, postanowienia tego typu może (powinna?) zawierać umowa o prace projektowe, ewentualnie prawa te mogą zostać później zbyte w drodze odrębnej umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych. Umowy takie należy zawrzeć w formie pisemnej pod rygorem nieważności.
Przeniesienie obejmuje wyłącznie prawa majątkowe, nie można bowiem autora pozbawić jego praw osobistych (chroniących więź twórcy z utworem), takich jak prawo do:
1) autorstwa utworu,
2) oznaczenia utworu nazwiskiem, pseudonimem lub udostępniania anonimowo,
3) nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania,
4) decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
5) nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.
Wszelkie próby pozbawienia autora praw osobistych w drodze umowy są bezskuteczne i nie wywołują skutków prawnych. Trzeba pamiętać, że nabywca majątkowych praw autorskich nie może – powołując się na zawartą umowę o przeniesienie autorskich praw majątkowych – naruszać przysługujących twórcy praw osobistych!
Znaczenie wskazania pól eksploatacji przy przenoszeniu praw autorskich
Należy szczególnie podkreślić, że samo zawarcie w umowie ogólnego zapisu o przeniesieniu autorskich praw majątkowych do projektu nie jest wystarczającą podstawą do skutecznego przeniesienia tych praw. Aby inwestor mógł ingerować w utwór, modyfikować go lub wykorzystywać wielokrotnie, konieczne jest precyzyjne wskazanie pól eksploatacji zgodnie z art. 41 ust. 2 ustawy. Pola te muszą być jasno określone, np. utrwalanie i zwielokrotnianie utworu dowolną techniką (druk, zapis cyfrowy),wprowadzanie zmian, adaptacji lub opracowań projektu, wielokrotne wykorzystanie projektu przy realizacji różnych inwestycji, publiczne wystawianie lub publikowanie projektu.
Jeśli pola eksploatacji nie zostaną wskazane w umowie, przeniesienie praw autorskich w tym zakresie będzie bezskuteczne (brak precyzyjnego wskazania pól eksploatacji skutkuje nieważnością postanowienia o przeniesieniu praw w tym zakresie), co może rodzić poważne ryzyka prawne i finansowe dla inwestora. Autor projektu mógłby bowiem skutecznie dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia jego praw autorskich.
Jeśli inwestor nie nabywa praw autorskich majątkowych, ale posiada zgodę autora na wykorzystanie projektu do konkretnych celów (np. uzyskania pozwolenia na budowę lub przeprowadzenia inwestycji), nie oznacza to jednak prawa do dowolnego zmieniania struktury projektu czy jego dalszego wykorzystywania. Takie działania wymagałyby każdorazowej zgody autora.
Warto też pamiętać o regulacji art. 61 ustawy prawo autorskie, zgodnie z którym – jeżeli umowa nie stanowi inaczej – nabycie projektu architektonicznego daje prawo do jednorazowego zastosowania go do konkretnej budowy.
Konsekwencje prawne dla inwestora
Należy podkreślić, że jeżeli dojdzie do naruszenia autorskich praw osobistych do projektu budowlanego jego twórca może domagać się:
- zadośćuczynienia za naruszenie jego praw osobistych,
- odszkodowania za wykorzystanie projektu bez licencji,
- zakazu dalszego wykorzystywania zmodyfikowanego projektu,
- sprostowania i przeprosin, jeśli naruszenie miało charakter publiczny.
Co więcej, jeśli projekt został wykorzystany przy kolejnych inwestycjach bez zgody autora lub wykraczał poza umowne pola eksploatacji, sprawa może przyjąć wymiar finansowy, w którym inwestor zostanie zobowiązany do wypłaty znacznej kwoty.
Podsumowanie i rekomendacje
Zawierając umowę o wykonanie projektu budowlanego, należy wykazać się szczególną ostrożnością w zakresie przenoszenia i wykonywania praw autorskich. Kluczowe jest szczegółowe określenie w umowie przenoszącej prawa autorskie pól eksploatacji oraz jasne uregulowanie wynagrodzenia autora za korzystanie z projektu na poszczególnych polach. Istotne jest także uwzględnienie współautorów oraz uzyskanie ich zgód w treści umowy przenoszącej prawa autorskie majątkowe.
Warto pamiętać, że brak takiego wskazania lub wskazanie „wszystkich pól eksploatacji” bez ich konkretnego wyliczenia, powoduje nieskuteczność przeniesienia praw, co może generować poważne ryzyka prawne i finansowe dla inwestora. W konsekwencji projektant mógłby skutecznie dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia jego praw autorskich.
Pamiętaj: zmiana układu funkcjonalnego budynku, przemieszczenie okien, zmiana elewacji, czy dobudowanie dodatkowego segmentu – to wszystko są istotne ingerencje w utwór. Nawet, jeśli inwestor nie zmienia całego projektu, a jedynie jego fragment, każda taka zmiana może być potraktowana jako naruszenie autorskich praw osobistych projektanta, jeśli nie uzyskano jego wyraźnej zgody.