Możliwość wstrzymanie realizacji gwarancji bankowej lub ubezpieczeniowej płatnej na pierwsze żądanie w kontraktach budowlanych
Gwarancja bankowa i gwarancja ubezpieczeniowa jako zabezpieczenie należytego wykonania kontraktów budowlanych
W praktyce kontraktów budowlanych formą zabezpieczenia interesów inwestora są najczęściej gwarancje bankowe lub ubezpieczeniowe – udzielane tytułem zabezpieczenia należytego wykonania robót budowlanych. Ich celem jest ochrona przyszłych roszczeń wynikających z nienależytego wykonania umowy lub niewykonania obowiązków gwarancyjnych w zakresie jakości robót. Zazwyczaj występują one w formie gwarancji należytego wykonania umowy oraz gwarancji usunięcia wad i usterek; tę ostatnią funkcję pełnią też kaucje, zastrzegane w umowie o roboty budowlane i dokonywane w formie potrąceń z wynagrodzenia za roboty budowlane.
W wielu przypadkach udzielenie gwarancji tego typu przybiera postać tzw. gwarancji bezwarunkowych, nieodwołalnych i płatnych na pierwsze żądanie. Oznacza to, że gwarant (bank lub zakład ubezpieczeń) zobowiązuje się do wypłaty określonej kwoty na rzecz beneficjenta gwarancji (inwestora) w momencie otrzymania od niego wezwania do zapłaty, bez konieczności badania zasadności roszczenia, a beneficjentowi przysługuje uprawnienie do skorzystania z takiego zobowiązania gwaranta.
Mimo takiego charakteru gwarancji (który z założenia ma służyć uproszczonemu dochodzeniu świadczenia) w sytuacjach spornych możliwe jest skuteczne wstrzymanie realizacji gwarancji. Narzędziem do tego służącym jest instytucja zabezpieczenia roszczenia w przepisach k.p.c. Sąd może udzielić zabezpieczenia w postaci zakazu realizacji gwarancji ubezpieczeniowej lub bankowej, jeśli uprawdopodobnione zostanie roszczenie oraz interes prawny w zabezpieczeniu.
Przykład praktyczny – dążenie do wypłaty środków z gwarancji z tytułu kosztów naprawy wad robót ziemnych
W jednej ze spraw wykonawca robót drogowych został wezwany do usunięcia rzekomych wad nawierzchni przez inwestora, który zapowiedział realizację gwarancji ubezpieczeniowej. Wykonawca zakwestionował odpowiedzialność za wady, powołując się na nierzetelną dokumentację geotechniczną przekazaną przez inwestora. Ekspertyzy wykazały, że rzeczywiste warunki gruntowe odbiegały istotnie od dokumentacji, a zastosowana technologia – choć zgodna z projektem – była nieadekwatna do faktycznego podłoża.
Wobec zagrożenia nieuzasadnioną realizacją gwarancji, wykonawca złożył do sądu wniosek o zabezpieczenie roszczenia poprzez zakaz wypłaty z gwarancji ubezpieczeniowej. W uzasadnieniu wykazano, że wypłata skutkowałaby powstaniem nieodwracalnej szkody i uniemożliwiłaby osiągnięcie celu przyszłego postępowania.
Sąd udzielił zabezpieczenia wstrzymując wykonanie gwarancji ubezpieczeniowej, uznając istnienie interesu prawnego oraz uprawdopodobnienie roszczenia na podstawie przedstawionych ekspertyz prywatnych.
Stanowisko orzecznictwa
Z orzecznictwa wynika, że możliwe jest udzielenie zabezpieczenia roszczenia poprzez wstrzymanie realizacji gwarancji bankowej lub ubezpieczeniowej, nawet jeżeli ma ona charakter bezwarunkowy i płatny na pierwsze żądanie. Sąd może wydać postanowienie zakazujące wypłaty z gwarancji, jeżeli zostanie uprawdopodobnione roszczenie oraz wykazany interes prawny, rozumiany jako realne zagrożenie, że brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania.
Sądy wskazują, że mimo abstrakcyjnego charakteru gwarancji, beneficjent nie może realizować jej w sposób dowolny; w szczególności w sytuacji, gdy nie istnieje rzeczywista podstawa do wypłaty. Realizacja gwarancji w takich warunkach może być oceniona jako nadużycie prawa podmiotowego w rozumieniu art. 5 k.c., przed którym mogą bronić się zarówno wykonawcy, jak i gwaranci. W związku z tym dopuszczalne jest badanie relacji podstawowej między stronami kontraktu budowlanego, nawet jeśli formalnie gwarancja ma charakter oderwany od stosunku głównego.
Przykładowo Sąd Okręgowy w Warszawie w postanowieniu z dnia 13 maja 2014 r., sygn. XXV Co 75/14, orzekł o zabezpieczeniu roszczenia przez zakazanie bankowi wypłaty środków z gwarancji. Sąd wskazał, że brak zabezpieczenia mógłby uniemożliwić osiągnięcie celu procesu. Podobnie Sąd Okręgowy we Wrocławiu w postanowieniu z dnia 5 listopada 2013 r., sygn. I Co 491/13, udzielił zabezpieczenia przez zakazanie realizacji gwarancji ubezpieczeniowej dotyczącej usunięcia wad i usterek. Podobnych przykładów wynikających z orzecznictwa jest więcej.
Podsumowanie
Realizacja gwarancji na pierwsze żądanie nie może być traktowana jako mechanizm absolutny i oderwany od realiów stosunku podstawowego. W sytuacjach spornych wykonawca ma prawo podjąć kroki prawne w celu wstrzymania jej realizacji. Instrumentem temu służącym jest zabezpieczenie roszczenia w drodze postanowienia sądu, które może czasowo zakazać wypłaty środków z gwarancji do czasu rozstrzygnięcia sporu.
Warto pamiętać, że skuteczna ochrona wykonawcy w takich sytuacjach wymaga odpowiedniego przygotowania materiału dowodowego, w tym ekspertyz technicznych, dokumentacji oraz jasnego wykazania interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia.